José Miguel de Barandiaran Ayerbe
Aita Barandiaran, cuyo nombre completo era José Miguel de Barandiarán Ayerbe (1889–1991), fue una figura fundamental para el estudio de la cultura tradicional vasca. Fue sacerdote, pero sobre todo etnógrafo, antropólogo y arqueólogo, y dedicó prácticamente toda su vida a investigar cómo habían vivido, pensado y explicado el mundo las generaciones anteriores.
¿Por qué es tan importante?
Hay una idea que resume bastante bien su trabajo: Barandiaran intentó recoger una cultura que estaba desapareciendo.
No se limitó a estudiar documentos antiguos. Recorrió pueblos y caseríos, habló con personas mayores y anotó sus conocimientos sobre:
- mitos y leyendas;
- jentiles, laminak, Mari y otros seres mitológicos;
- costumbres y fiestas;
- ritos funerarios;
- medicina popular;
- agricultura y ganadería;
- formas tradicionales de vivienda;
- herramientas y oficios;
- creencias religiosas;
- cuentos y tradiciones orales;
- nombres de lugares;
- y restos arqueológicos.
Por eso su obra es especialmente interesante: conecta la arqueología con la memoria viva de la sociedad rural vasca.
Sus comienzos en Vitoria
Aquí hay algo que quizá te resulte especialmente interesante.
Barandiaran estuvo muy vinculado a Vitoria-Gasteiz. Estudió en el Seminario Conciliar de Vitoria y posteriormente fue profesor allí durante muchos años. En 1913 viajó a Leipzig y asistió a un curso del psicólogo Wilhelm Wundt sobre la llamada psicología de los pueblos. Aquella experiencia influyó notablemente en su posterior orientación antropológica.
En 1916 empezó a orientar decididamente sus investigaciones hacia la prehistoria, arqueología y etnografía vascas.
Y en 1917 comenzó una colaboración extraordinariamente importante con Telesforo de Aranzadi y Enrique Eguren. Los tres realizaron durante casi veinte años investigaciones y excavaciones sistemáticas por diferentes zonas de Euskal Herria.
El investigador de los mitos vascos
Esta es probablemente la faceta por la que más se le conoce popularmente.
Barandiaran recogió una enorme cantidad de relatos sobre personajes y lugares míticos. Pero hay una diferencia importante respecto a cómo solemos acercarnos hoy a la mitología:
él no pretendía simplemente contar historias bonitas.
Le interesaba saber qué significaban esas creencias para las personas que las conservaban, dónde se habían recogido, quién las contaba, qué variantes existían y cómo se relacionaban con las costumbres y la forma de vida.
Por eso sus recopilaciones son una fuente extraordinaria para estudiar la mentalidad tradicional vasca.
Arqueología + etnografía
Una de las cosas que hacen especialmente interesante a Barandiaran es que no veía la prehistoria y la cultura popular como mundos completamente separados.
Por ejemplo, estudiaba un dolmen, una cueva o un antiguo asentamiento y, al mismo tiempo, recogía las tradiciones que la gente de la zona asociaba con ese lugar.
Entre 1917 y 1936 participó en investigaciones arqueológicas en lugares como Aralar, Aizkorri, Ataun-Burunda, Altzania, Entzia, Urbasa, Santimamiñe, Lumentxa, Bolinkoba y Urtiaga, entre otros.
La Guerra Civil y el exilio
La Guerra Civil española interrumpió su actividad en 1936. Barandiaran marchó al País Vasco francés y se estableció en Sara (Lapurdi).
Allí continuó investigando y desarrollando actividades relacionadas con los estudios vascos. Durante el exilio impulsó iniciativas científicas y culturales y siguió trabajando en etnografía y antropología.
Regresó posteriormente a Euskal Herria y continuó trabajando durante décadas.
Y aquí aparece un aspecto extraordinario de su biografía: murió en Ataun en 1991, a los 101 años, prácticamente trabajando hasta el final. La Fundación Barandiaran señala que incluso después de cumplir los cien años continuaba preparando investigaciones para su publicación.
Su gran proyecto: conocer la vida cotidiana vasca
Quizá lo más importante de su legado no sean sus historias sobre Mari o los jentiles, sino algo mucho más amplio.
Barandiaran quería construir una especie de gran retrato etnográfico de Euskal Herria: saber cómo vivía la gente, cómo trabajaba, qué comía, cómo celebraba, cómo enterraba a sus muertos, qué creía, qué palabras utilizaba y qué historias transmitía.
De esa preocupación surgieron iniciativas como el Anuario de Eusko-Folklore, creado por él en 1921, y posteriormente los grupos Etniker, dedicados a realizar investigaciones de campo siguiendo una metodología común.
Y ese proyecto continúa teniendo consecuencias hoy: la Fundación Barandiaran mantiene programas de investigación sobre prehistoria, arqueología, antropología y etnografía.
Una curiosidad
Se le conoce como Aita Barandiaran —"Padre Barandiaran"—, pero en euskera también aparece frecuentemente como On Joxemiel o Joxe Migel Barandiaran.
Y hay algo bonito en su trayectoria: empezó estudiando la religión y terminó convirtiéndose en uno de los grandes investigadores de las creencias, mitos y formas de vida tradicionales de todo un pueblo.
Sí. Y aquí conviene hacer una precisión importante: Barandiaran no escribió una “mitología vasca” como si fuera un sistema cerrado de dioses y personajes. Su método consistía en recoger testimonios de personas concretas, en lugares concretos, y después intentar encontrar patrones. Su bibliografía incluye una enorme cantidad de leyendas recogidas oralmente, conservando incluso el modo de hablar de los informantes.
Por eso, cuando decimos «Barandiaran decía que Mari era…», hay que distinguir entre lo que él documentó que la gente creía y las interpretaciones que él propuso.
Mitos vascos según Barandiaran
Mari: mucho más que una "diosa"
Para Barandiaran, Mari es probablemente el personaje más importante del universo mítico vasco.
Pero hay algo muy interesante: no existe originalmente una única «Mari» perfectamente definida. Los relatos hablaban de la Señora de Anboto, Dama de Aralar, Dama de Aketegi, Maya, María de Txindoki, etc. Barandiaran propuso reunir esas figuras bajo el nombre común de Mari, porque consideraba que existía una unidad fundamental entre ellas.
Según los relatos que recogió:
- vive en cuevas y simas;
- puede aparecer como una mujer extraordinariamente hermosa;
- cambia de aspecto: mujer, animal, fuego, nube, etc.;
- está relacionada con fenómenos atmosféricos;
- puede desplazarse por el cielo;
- posee objetos de oro y riquezas subterráneas;
- mantiene relaciones con otros personajes míticos;
- y está vinculada a determinadas normas morales.
Pero aquí aparece una de las ideas más interesantes de Barandiaran: Mari no es simplemente una "diosa buena" o "diosa mala".
Es una potencia de la naturaleza y del mundo sobrenatural con la que los seres humanos deben mantener una relación adecuada.
La tradición le atribuye especial importancia a la verdad. Mentir, presumir de lo que uno no tiene, incumplir la palabra dada o apropiarse de lo ajeno puede tener consecuencias.
Barandiaran interpretó a Mari como un numen femenino relacionado con la Tierra y las fuerzas naturales, y llegó a situarla en una posición central dentro de la antigua religiosidad vasca. Esta es una interpretación suya especialmente importante, no simplemente una frase que aparezca de forma idéntica en todos los relatos populares.
Una cuestión fascinante
Barandiaran llegó a plantear una posible relación entre Mari y las representaciones animales del arte paleolítico.
Su razonamiento era, simplificando, que algunos de los animales representados en las cuevas prehistóricas coinciden con animales que posteriormente aparecen relacionados con Mari en las tradiciones populares. Por ello planteó la posibilidad de que aquellas figuras pudieran estar relacionadas con antiguas concepciones religiosas. Era una hipótesis, no una demostración histórica.
Los jentiles: los habitantes de "antes"
Los jentilak son todavía más interesantes.
Barandiaran recogió tradiciones en las que los jentiles eran seres de fuerza extraordinaria, asociados a las montañas, cuevas y grandes construcciones de piedra.
Pero no eran simplemente «gigantes».
En diferentes lugares aparecían como:
- hombres de fuerza descomunal;
- habitantes de las montañas;
- paganos que vivieron antes de la llegada del cristianismo;
- constructores de dólmenes y cromlechs;
- constructores de determinadas iglesias;
- herreros;
- agricultores;
- molineros;
- personajes capaces de lanzar enormes piedras a kilómetros de distancia.
Es decir, los jentiles funcionan como una especie de pueblo mítico anterior al mundo cristiano.
Y aquí aparece una cuestión que me parece especialmente bonita.
Los dólmenes eran "de los jentiles"
Cuando los habitantes tradicionales encontraban un monumento prehistórico cuyo origen desconocían, podían atribuírselo a los jentiles.
Por eso aparecen nombres como:
Jentiletxe —casa de los jentiles—
Jentilbaratz —huerto/cementerio de los jentiles—
Jentillarri —piedra de los jentiles—.
Barandiaran documentó esta relación entre las tradiciones y los monumentos megalíticos.
Y esto nos permite entender algo fundamental:
El jentil no era solamente un personaje fantástico; era también una manera tradicional de explicar el paisaje antiguo.
Un dolmen, una enorme piedra, una cueva o una construcción cuyo origen se había perdido podían convertirse en una «obra de los jentiles».
La historia del último jentil
Una de las leyendas que Barandiaran recogió es particularmente significativa: la desaparición de los jentiles con la llegada del cristianismo.
En diferentes versiones, los jentiles observan una señal extraordinaria en el cielo o reciben noticia del nacimiento de Kixmi —Cristo— y comprenden que su mundo está llegando a su fin.
En algunas versiones se arrojan por un precipicio o desaparecen bajo tierra.
Pero hay una excepción: uno de ellos permanece para anunciar el cambio.
Esto convierte a los jentiles en una especie de pueblo del mundo antiguo que desaparece cuando llega una nueva religión.
No debemos interpretar esto como una crónica histórica. Es una estructura mítica que explica la transición entre dos mundos: el de los antiguos habitantes paganos y el cristiano.
Las lamias: no eran simplemente "sirenas vascas"
Aquí las versiones modernas suelen simplificar muchísimo las cosas.
Las lamiak/lamiñas aparecen en los relatos recogidos por Barandiaran como seres femeninos sobrenaturales relacionados especialmente con:
- ríos;
- fuentes;
- cuevas;
- puentes;
- lavaderos;
- lugares apartados.
Una imagen muy característica es la de la lamia peinándose.
También aparecen lavando ropa por la noche. Barandiaran recogió incluso testimonios de personas que afirmaban haber oído por la noche el ruido de las lavanderas sobrenaturales.
Pero hay una complicación fascinante:
"lamia" no siempre significa exactamente el mismo ser.
La tradición popular mezcló bajo ese nombre personajes diferentes: lamias propiamente dichas, jentiles, Mari, antepasados y otros seres sobrenaturales.
Por eso no deberíamos imaginar una mitología vasca perfectamente ordenada en la que:
Mari = una cosa
Lamia = otra
Jentil = otra
La realidad que encontró Barandiaran era mucho más desordenada y cambiante.
Las sorginak
Esta es probablemente la parte que más se ha distorsionado posteriormente.
Sorgina no significa necesariamente "bruja malvada" en el sentido moderno.
Barandiaran recogió numerosas tradiciones sobre sorginak, pero el término podía englobar diferentes tipos de seres y personajes sobrenaturales.
Además, existe una enorme contaminación histórica producida por la persecución de la brujería y por la interpretación cristiana y demonológica de las creencias populares.
Por eso hay que tener cuidado con afirmaciones modernas del tipo:
«Las sorginak eran las sacerdotisas de Mari que celebraban aquelarres.»
Eso presenta como hecho histórico algo que no podemos demostrar de esa manera.
De hecho, estudios posteriores señalan que la vinculación sistemática entre las sorginak y Mari no está documentada como una tradición antigua uniforme, sino que se consolidó especialmente en época moderna y contemporánea.
Barandiaran, además, recogió expresiones populares muy reveladoras sobre la incertidumbre acerca de las brujas.
Una de ellas viene a decir:
«No hay que creer que existen; tampoco hay que decir que no existen.»
Eso es extraordinariamente interesante porque muestra una mentalidad popular que no encaja perfectamente ni con la creencia ni con la negación.
Akerbeltz
Aquí entramos en otro personaje muy conocido.
Akerbeltz, literalmente «macho cabrío negro», aparece en las tradiciones relacionadas con las brujas.
Pero el asunto es bastante más complejo que la imagen moderna del «diablo con cuernos».
Barandiaran documentó la creencia en un macho cabrío negro que podía estar asociado a determinados lugares y prácticas, y recogió también la presencia de animales negros como elementos protectores o mágicos.
La identificación directa de Akerbeltz con el Diablo cristiano es problemática: precisamente una de las cosas que muestra la documentación etnográfica es cómo las antiguas creencias fueron reinterpretadas dentro del marco cristiano.
Basajaun: el "señor del bosque"
Otro personaje importantísimo.
Basajaun significa aproximadamente «señor del bosque».
Los relatos recogidos por Barandiaran lo presentan como un ser:
- enorme;
- peludo;
- extraordinariamente fuerte;
- relacionado con los bosques y montañas;
- poseedor de conocimientos que los humanos todavía no tienen.
Y aquí aparece un motivo muy bonito:
Basajaun conoce antes que los humanos determinadas técnicas.
En algunas historias es quien conoce la agricultura, la siega, el trabajo del hierro u otras habilidades.
Hay relatos en los que los humanos consiguen apropiarse del conocimiento que posee.
Es decir, Basajaun no es simplemente un «monstruo del bosque»: funciona también como figura del ser primordial que posee conocimientos anteriores a los humanos.
Tartalo
Y aquí encontramos un personaje mucho más oscuro.
Tartalo es el gigante antropófago de un solo ojo.
Vive en cuevas y captura personas.
En los relatos recogidos por Barandiaran aparecen historias de personas que entran en su territorio y tienen que utilizar su inteligencia para escapar.
Es evidente la semejanza con el Polifemo de la Odisea, y precisamente por eso Barandiaran y otros investigadores estudiaron estos relatos dentro de una perspectiva de mitología comparada.
Lo interesante es que Barandiaran no necesitaba afirmar que «los vascos copiaron a Homero». Su trabajo consistía en documentar las versiones vascas y estudiar las relaciones entre motivos narrativos.
Herensuge
Otro ser extraordinario es Herensuge, la serpiente o dragón.
Es un ser asociado al mundo subterráneo, las cuevas y las montañas, y en determinados relatos adquiere dimensiones monstruosas.
En algunas tradiciones aparece enfrentándose a héroes o santos.
Uno de los ciclos más conocidos es precisamente el de San Miguel y el dragón de Aralar, donde se mezclan elementos claramente cristianos con un imaginario anterior.
La propia Fundación Barandiaran señala que las narraciones tradicionales contienen numerosas mezclas entre paganismo y cristianismo.
Y aquí está lo verdaderamente interesante de Barandiaran
Creo que esta es la clave para entenderlo.
Barandiaran no estaba intentando demostrar que estos seres habían existido físicamente.
Su pregunta era otra:
¿Qué nos dicen estas historias sobre la manera en que los vascos tradicionales entendían el mundo?
Y ahí aparece una estructura muy interesante.
El paisaje estaba vivo
Una montaña no era simplemente una montaña.
Podía ser la casa de Mari.
Una cueva podía ser la entrada al mundo subterráneo.
Un río podía estar habitado por lamias.
Un dolmen podía ser obra de los jentiles.
Un bosque podía pertenecer al Basajaun.
Una tormenta podía estar relacionada con fuerzas sobrenaturales.
Y la noche, determinados animales, el fuego, las fuentes, los árboles o determinados lugares podían tener una dimensión sagrada.
Barandiaran encontró todo eso vivo todavía en las personas que entrevistaba. Su propia biografía recuerda cómo, en su juventud en Ataun, escuchaba historias de lamias, brujas, Tartalo y Basajaun mientras esas creencias convivían con prácticas y tradiciones cristianas.
Lo más interesante
Hay una diferencia enorme entre "la mitología vasca según Barandiaran" y la versión de la mitología vasca que encontramos actualmente en libros, fiestas, webs y recreaciones.
La versión moderna tiende a construir algo parecido a un panteón:
Mari → Sugaar → Basajaun → Lamias → Jentiles → Tartalo → Sorginak...
Pero cuando lees a Barandiaran, descubres un mundo mucho más local, oral y contradictorio.
En un pueblo una figura puede ser una lamia; en otro, una bruja; en otro, un jentil. Un mismo personaje puede cambiar de aspecto y función. Y las tradiciones cristianas se mezclan constantemente con las anteriores.
Y si seguimos a Barandiaran y sus materiales etnográficos, más que un «panteón» podemos reconstruir un paisaje sobrenatural: la tierra, las cuevas, las montañas, el bosque, el agua, el cielo y la casa están habitados o atravesados por fuerzas distintas.
De hecho, en la recopilación de Eusko-Folklore que dirigió Barandiaran aparecen precisamente apartados como la Tierra, el mundo subterráneo, las grutas, montañas y bosques, genios y gigantes, jentiles y moros, aparecidos, condenados y diablos, y brujas-genios.
🌍 El mapa sobrenatural
Arriba: el cielo
Una de las cosas que más sorprenden al leer a Barandiaran es que el Sol y la Luna no son simples elementos decorativos del paisaje mítico.
La Luna aparece incluso como un ser al que se saluda:
Illargi amandrea — «Madre Luna».
Barandiaran recuerda que cuando era niño en Ataun las personas mantenían estas representaciones como parte de la vida cotidiana.
Y el Sol ocupa una posición todavía más importante.
En uno de sus estudios tardíos, Barandiaran relacionó determinadas concepciones tradicionales vascas del Sol con la idea del Sol como ojo del cielo y estudió también antiguas prácticas de saludo al Sol naciente y poniente. Es importante advertir que aquí entramos en una interpretación histórica comparativa de Barandiaran, no en algo que pueda considerarse demostrado para la prehistoria vasca.
El cielo también es territorio de Mari
Aquí empieza a romperse nuestra idea moderna de «arriba» y «abajo».
Mari pertenece fundamentalmente a la montaña y a la tierra, pero puede manifestarse en el cielo.
Las tormentas, nubes, fuego, viento y otros fenómenos atmosféricos pueden estar relacionados con ella.
Y aparece entonces Sugaar, también llamado Maju en algunas zonas.
En Azkoitia se recogió la creencia de que cuando Mari y Sugaar se encuentran se desencadena una tormenta.
Esto es importantísimo para reconstruir el mapa:
El mundo sobrenatural no está separado del meteorológico.
Una tormenta no es simplemente «mal tiempo».
Puede ser la manifestación visible de un acontecimiento sobrenatural.
Mari: el centro del sistema
Si tuviera que colocar una figura en el centro del mapa de Barandiaran, sería Mari.
Pero no la pondría «en el cielo».
La pondría en el interior de la montaña.
Barandiaran publicó ya en 1928 un estudio titulado precisamente «Mari, o el genio de las montañas».
Sus moradas son cuevas, simas y montañas.
Y ahí aparece una característica esencial:
Mari puede atravesar diferentes niveles del mundo.
Está en la montaña, pero puede aparecer en el exterior, desplazarse por el cielo y producir fenómenos atmosféricos.
Por eso Mari funciona casi como un eje vertical del universo mítico.
Sugaar: la serpiente que une los mundos
Aquí tenemos una figura que merece mucha más atención de la que suele recibir.
Sugaar puede aparecer como serpiente o como hombre y está estrechamente relacionado con el ciclo de Mari.
En determinadas tradiciones se llama también Maju.
Y hay un detalle extraordinario:
su naturaleza es ctónica y atmosférica al mismo tiempo.
Es decir:
🐍 serpiente → cueva/tierra
🔥 fuego → cielo/tormenta
👤 hombre → mundo humano
En algunos relatos, su encuentro con Mari provoca tormentas.
Así que no debemos imaginarlo simplemente como «el marido de Mari», una simplificación moderna. La documentación muestra una figura mucho más ambigua y variable.
Debajo de la tierra: el verdadero mundo oculto
Aquí entramos en una de las partes más fascinantes.
Para muchas tradiciones recogidas por Barandiaran, la cueva no es simplemente un agujero en una montaña.
Es una entrada.
Un límite.
Una frontera entre nuestro mundo y otro.
Y por eso las cuevas son lugares extraordinariamente importantes.
En ellas aparecen:
- Mari;
- Sugaar;
- Tartalo;
- Herensuge;
- jentiles;
- tesoros;
- seres misteriosos;
- espíritus;
- y diferentes genios.
La recopilación de Eusko-Folklore dedica específicamente apartados a «El mundo subterráneo» y «Las grutas».
Tartalo: el habitante monstruoso de la cueva
Tartalo encaja perfectamente en este nivel.
Es el gigante antropófago de un solo ojo.
Barandiaran recuerda que en Ataun se contaba que había vivido en las cuevas próximas.
Y aquí podemos entender mejor su función.
Tartalo representa el peligro del mundo exterior al espacio humano.
El caserío es el mundo ordenado.
La cueva es lo desconocido.
Entrar en ella significa entrar en un territorio donde las reglas humanas dejan de funcionar.
Herensuge: la gran serpiente
Todavía más abajo aparece Herensuge, el gran ser serpentino o dragón.
Es especialmente interesante porque comparte con Sugaar un elemento fundamental:
la serpiente.
Eso nos permite ver algo que se pierde cuando estudiamos cada personaje por separado:
En el imaginario vasco tradicional, la serpiente tiene una relación recurrente con el mundo subterráneo y con determinadas fuerzas sobrenaturales.
No significa que todos esos seres sean el mismo.
Significa que existen motivos simbólicos que reaparecen.
Las montañas y los bosques
Ahora salgamos de las cuevas.
La montaña tampoco está vacía.
Aquí aparece Basajaun, literalmente «señor del bosque».
En los recuerdos de Barandiaran sobre Ataun, Basajaun aparece precisamente como el ser que habita en los bosques.
Pero Basajaun no es necesariamente un monstruo.
Es más interesante verlo como:
el dueño o señor de un territorio salvaje que posee conocimientos que los humanos pueden no tener.
En diversas narraciones aparece relacionado con técnicas agrícolas, metalurgia y otros conocimientos.
Esto nos lleva a una oposición muy bonita:
Mundo humanoMundo de Basajauncaseríobosqueagricultura humanaconocimiento primordialsociedadnaturalezaterritorio conocidoterritorio salvaje
Los jentiles: los habitantes del mundo anterior
Y junto a ellos están los jentiles.
Aquí el mapa se vuelve temporal además de espacial.
Porque los jentiles no representan únicamente «seres que viven en una montaña».
Representan un mundo anterior.
Son los habitantes del tiempo anterior a la cristianización.
Por eso aparecen relacionados con:
- dólmenes;
- grandes piedras;
- montañas;
- construcciones antiguas;
- fuerza extraordinaria;
- conocimientos y técnicas.
La propia biografía de Barandiaran cuenta cómo una leyenda de Ataun relacionaba Jentillarri con la desaparición de los últimos jentiles cuando llegó Kixmi, es decir, Cristo.
Así que los jentiles ocupan dos dimensiones:
espacio: montaña/piedra
tiempo: mundo antiguo → mundo cristiano
El agua: otro mundo
Ahora bajamos desde la montaña hacia:
ríos, fuentes, pozos y manantiales.
Aquí encontramos a las lamias.
Y esto cambia bastante nuestra imagen de ellas.
No son simplemente «sirenas vascas».
Son seres vinculados a determinados lugares acuáticos, fuentes, ríos, puentes y cuevas.
En el recuerdo de Barandiaran, por ejemplo, se hablaba de lamias que vivían bajo un puente y de brujas que lavaban allí durante las noches de luna llena.
Por tanto:
El agua constituye otro umbral entre el mundo humano y el sobrenatural.
La casa: el pequeño universo humano
Y llegamos a algo que a veces se olvida.
El mundo sobrenatural de Barandiaran no termina en las montañas.
También entra en el caserío.
La casa tiene sus propias fuerzas protectoras:
🔥 el fuego del hogar
🌿 ramas protectoras
🌸 eguzki-lore
👻 espíritus
🧙 brujas
El fuego doméstico podía tener un carácter protector y sagrado; Barandiaran estudió expresamente las ofrendas al fuego del hogar y sus virtudes protectoras.
Y en Ataun se utilizaba eguzki-lore en la puerta para proteger la casa contra las brujas.
Así que el caserío es como una fortaleza contra el exterior sobrenatural.
Las sorginak: el mundo humano y el sobrenatural se mezclan
Aquí las cosas se complican.
Porque las sorginak no están necesariamente «fuera» del mundo humano.
Pueden ser mujeres de la comunidad a las que se atribuyen poderes sobrenaturales.
Por eso las brujas ocupan una posición fronteriza:
Y eso explica por qué las historias sobre ellas pueden estar relacionadas con casas, caminos, fuentes, noches, reuniones y acontecimientos cotidianos.
Pero falta una dimensión: el tiempo.
Y esta es quizás la gran aportación conceptual que podemos extraer de Barandiaran:
no existe solamente un mundo de arriba y abajo. Existe también un mundo de antes y después.
Los antiguos seres no desaparecen completamente.
Se transforman.
Algunos pasan a ser demonios.
Otros quedan convertidos en leyendas.
Otros sobreviven como genios de determinadas montañas, cuevas o fuentes.
Y otros quedan integrados en prácticas cristianas.
La propia experiencia de Barandiaran en Ataun muestra precisamente esa convivencia: las creencias sobre Mari, lamias, Tartalo, Basajaun y brujas coexistían con prácticas y tradiciones cristianas.
Y hay una idea todavía más profunda
Si reconstruimos el mapa de Barandiaran, Mari no está simplemente "arriba" en una jerarquía de dioses.
El sistema funciona mejor como una red:
Tierra → montaña → cueva → agua → cielo → casa → ser humano.
Y los seres sobrenaturales conectan esos espacios.
Mari conecta tierra y cielo.
Sugaar conecta cueva, serpiente y tormenta.
Las lamias conectan agua y mundo sobrenatural.
Los jentiles conectan paisaje y pasado.
Basajaun conecta bosque y conocimiento.
Las sorginak conectan comunidad y sobrenatural.
Y el fuego del hogar conecta al ser humano con una dimensión protectora.
Por eso yo llamaría al universo de Barandiaran un paisaje sagrado, más que una «mitología» en el sentido de un panteón de dioses.
Y esto encaja muy bien con el hecho de que su gran recopilación de Eusko-Folklore estuviera organizada no sólo por personajes, sino también por lugares: tierra, mundo subterráneo, grutas, montañas, bosques, etc.
José Miguel de Barandiaran Ayerbe
Aita Barandiaran, bere izen osoa José Miguel de Barandiarán Ayerbe (1889–1991) izanik, euskal kultura tradizionalaren ikerketan funtsezko pertsonaia izan zen. Apaiza izan zen, baina batez ere etnografoa, antropologoa eta arkeologoa, eta ia bizitza osoa eman zuen aurreko belaunaldiek nola bizi, pentsatu eta mundua nola azaltzen zuten ikertzen.
Zergatik da hain garrantzitsua?
Haren lana nahiko ondo laburbiltzen duen ideia bat dago: Barandiaran desagertzen ari zen kultura bat jasotzen saiatu zen.
Ez zen antzinako dokumentuak aztertzera mugatu. Herriz herri eta baserriz baserri ibili zen, adinekoekin hitz egin zuen eta haien ezagutzak jaso zituen:
- mitoak eta kondairak;
- jentilak, laminak, Mari eta beste izaki mitologiko batzuk;
- ohiturak eta jaiak;
- hileta-errituak;
- herri-medikuntza;
- nekazaritza eta abeltzaintza;
- etxebizitza tradizionalaren formak;
- tresnak eta lanbideak;
- sinesmen erlijiosoak;
- ipuinak eta ahozko tradizioak;
- leku-izenak;
- eta aztarna arkeologikoak.
Horregatik da haren lana bereziki interesgarria: arkeologia euskal landa-gizartearen memoria biziarekin lotzen du.
Vitoria-Gasteizen hasierak
Hemen bada agian bereziki interesgarria egingo zaizun zerbait.
Barandiaranek lotura estua izan zuen Vitoria-Gasteizekin. Gasteizko Apaizgaitegian ikasi zuen eta, ondoren, bertan irakasle izan zen urte askotan. 1913an Leipzigera joan zen eta Wilhelm Wundt psikologoaren herri-psikologia izeneko ikastaro batean parte hartu zuen. Esperientzia hark eragin nabarmena izan zuen geroago hartu zuen orientazio antropologikoan.
1916an euskal historiaurrea, arkeologia eta etnografiara bideratzen hasi zen erabakitasunez bere ikerketa.
Eta 1917an lankidetza oso garrantzitsua hasi zuen Telesforo de Aranzadi eta Enrique Egurenekin. Hirurek ia hogei urtez ikerketa eta indusketa sistematikoak egin zituzten Euskal Herriko hainbat tokitan.
Euskal mitoen ikertzailea
Hau da, ziurrenik, jendeak gehien ezagutzen duen haren alderdia.
Barandiaranek pertsonaia eta leku mitikoei buruzko kontakizun ugari bildu zituen. Baina bada alde garrantzitsu bat gaur egun mitologiara hurbiltzeko dugun moduarekin alderatuta:
ez zuen istorio politak kontatu nahi besterik gabe.
Sinesmen haiek mantentzen zituzten pertsonentzat zer esan nahi zuten jakin nahi zuen, non jaso ziren, nork kontatzen zituen, zer aldaera zeuden eta ohiturekin eta bizimoduarekin nola lotzen ziren.
Horregatik, haren bildumak aparteko iturria dira euskal pentsamolde tradizionala aztertzeko.
Arkeologia + etnografia
Barandiaran bereziki interesgarri egiten duen gauzetako bat da ez zituela historiaurrea eta herri-kultura erabat bereizitako mundutzat hartzen.
Adibidez, trikuharri bat, haitzulo bat edo antzinako kokaleku bat aztertzen zuen eta, aldi berean, inguruko jendeak leku horrekin lotzen zituen tradizioak jasotzen zituen.
1917tik 1936ra bitartean, besteak beste, Aralar, Aizkorri, Ataun-Burunda, Altzania, Entzia, Urbasa, Santimamiñe, Lumentxa, Bolinkoba eta Urtiaga bezalako tokietako ikerketa arkeologikoetan parte hartu zuen.
Gerra Zibila eta erbestea
Espainiako Gerra Zibilak haren jarduera eten zuen 1936an. Barandiaran Ipar Euskal Herrira joan zen eta Saran (Lapurdi) ezarri zen.
Han ikertzen jarraitu zuen eta euskal ikasketekin lotutako jarduerak garatu zituen. Erbestean zegoela, ekimen zientifiko eta kulturalak bultzatu zituen eta etnografian eta antropologian lanean jarraitu zuen.
Ondoren Euskal Herrira itzuli zen eta hamarkadetan zehar lanean jarraitu zuen.
Eta hemen agertzen da haren biografiaren alderdi harrigarrienetako bat: Ataunen hil zen 1991n, 101 urte zituela, ia azken unera arte lanean. Barandiaran Fundazioak adierazten duenez, ehun urte bete ondoren ere ikerketak prestatzen jarraitzen zuen argitaratzeko.
Haren proiektu handia: euskal eguneroko bizitza ezagutzea
Agian haren ondarearen alderdirik garrantzitsuena ez dira Mariri edo jentilei buruzko istorioak, baizik eta askoz ere zabalagoa den zerbait.
Barandiaranek Euskal Herriaren erretratu etnografiko handi bat eraiki nahi zuen: jendea nola bizi zen, nola lan egiten zuen, zer jaten zuen, nola ospatzen zituen jaiak, nola lurperatzen zituen hildakoak, zer sinesten zuen, zer hitz erabiltzen zituen eta zer istorio transmititzen zituen jakin nahi zuen.
Kezka horretatik sortu ziren, besteak beste, berak 1921ean sortutako Eusko-Folklore Urtekaria eta, ondoren, Etniker taldeak, metodologia komun bati jarraituz landa-ikerketak egiteko.
Eta proiektu horrek gaur egun ere ondorioak ditu: Barandiaran Fundazioak historiaurrea, arkeologia, antropologia eta etnografia ikertzeko programak mantentzen ditu.
Bitxikeria bat
Aita Barandiaran izenez ezagutzen da —«Barandiaran Aita»—, baina euskaraz maiz agertzen da On Joxemiel edo Joxe Migel Barandiaran izenez ere.
Eta haren ibilbidean badago zerbait polita: erlijioa ikasten hasi zen eta herri oso baten sinesmen, mito eta bizimodu tradizionalen ikertzaile handietako bat bihurtu zen.
Bai. Eta hemen zehaztasun garrantzitsu bat egin behar da: Barandiaranek ez zuen “euskal mitologia” idatzi jainko eta pertsonaien sistema itxi bat balitz bezala. Haren metodoa pertsona zehatzen lekukotasunak, leku zehatzetan, jasotzea zen, eta gero ereduak aurkitzen saiatzea. Bere bibliografian ahoz jasotako kondaira ugari daude, informatzaileen hitz egiteko modua ere gordez.
Horregatik, «Barandiaranek Mari hau zela esaten zuen» esaten dugunean, bereizi egin behar dira berak jendeak sinesten zuela dokumentatu zuena eta berak proposatutako interpretazioak.
Barandiaranen arabera euskal mitoak
Mari: "jainkosa" bat baino askoz gehiago
Barandiaranentzat, Mari euskal unibertso mitikoko pertsonaiarik garrantzitsuenetako bat da, ziurrenik.
Baina bada zerbait oso interesgarria: jatorriz ez dago «Mari» bakar bat, erabat definitua. Kontakizunek Anbotoko Dama, Aralarko Dama, Aketegiko Dama, Maya, Txindokiko Maria eta beste batzuk aipatzen zituzten. Barandiaranek figura horiek Mari izen komunaren pean biltzea proposatu zuen, haien artean oinarrizko batasun bat zegoela uste baitzuen.
Jasotako kontakizunen arabera:
- haitzulo eta leizeetan bizi da;
- aparteko edertasuna duen emakume gisa ager daiteke;
- itxuraz alda daiteke: emakumea, animalia, sua, hodeia eta abar;
- fenomeno atmosferikoekin lotuta dago;
- zeruan barrena mugi daiteke;
- urrezko objektuak eta lurpeko aberastasunak ditu;
- beste pertsonaia mitiko batzuekin harremanak ditu;
- eta zenbait arau moralekin lotuta dago.
Baina hemen agertzen da Barandiaranen ideiarik interesgarrienetako bat: Mari ez da besterik gabe "jainkosa ona" edo "jainkosa txarra".
Naturaren eta naturaz gaindiko munduaren indar bat da, eta gizakiek harekin harreman egokia izan behar dute.
Tradizioak garrantzi berezia ematen dio egiari. Gezurra esateak, ez duenaz harrotzeak, emandako hitza ez betetzeak edo besteena dena bereganatzeak ondorioak izan ditzake.
Barandiaranek Mari Lurrarekin eta naturaren indarrekin lotutako numen femeninotzat interpretatu zuen, eta euskal antzinako erlijioan erdigunean kokatzera iritsi zen. Hau bere interpretazio garrantzitsuetako bat da, ez ahozko kontakizun herrikoi guztietan modu berean agertzen den esaldi bat.
Galdera liluragarri bat
Barandiaranek Mari eta Paleolitoko arteko animalien irudikapenen arteko balizko harremana ere proposatu zuen.
Haren arrazoibidea, laburbilduz, hauxe zen: historiaurreko haitzuloetan irudikatutako animalia batzuk geroagoko herri-tradizioetan Marirekin lotutako animaliekin bat datozela. Horregatik, irudi haiek antzinako ikusmolde erlijiosoekin lotuta egon zitezkeela proposatu zuen. Hipotesia zen, ez froga historiko bat.
Jentilak: "lehenagoko" biztanleak
Jentilak are interesgarriagoak dira.
Barandiaranek jentilak indar izugarriko izaki gisa aurkezten zituzten tradizioak jaso zituen, mendiekin, haitzuloekin eta harrizko eraikuntza handiekin lotuak.
Baina ez ziren besterik gabe «erraldoiak».
Leku desberdinetan honela agertzen ziren:
- aparteko indarra zuten gizonak;
- mendietako biztanleak;
- kristautasuna iritsi aurretik bizi izan ziren paganoak;
- trikuharri eta harrespilak eraiki zituztenak;
- zenbait eliza eraiki zituztenak;
- errementariak;
- nekazariak;
- errotariak;
- eta harri erraldoiak kilometro askotara jaurtitzeko gai ziren pertsonaiak.
Hau da, jentilek mundu kristauaren aurreko herri mitiko baten moduan funtzionatzen dute.
Eta hemen agertzen da oso polita den zerbait.
Trikuharriak jentilenak ziren
Tradiziozko biztanleek jatorria ezagutzen ez zuten historiaurreko monumentu bat aurkitzen zutenean, jentilei egotz ziezaieketen.
Horregatik agertzen dira honelako izenak:
Jentiletxe — jentilen etxea —
Jentilbaratz — jentilen baratzea/hilerria —
Jentillarri — jentilen harria —.
Barandiaranek tradizioen eta monumentu megalitikoen arteko harreman hori dokumentatu zuen.
Eta horrek funtsezko zerbait ulertzeko aukera ematen digu:
Jentila ez zen soilik pertsonaia fantastikoa; antzinako paisaia azaltzeko modu tradizionala ere bazen.
Trikuharri bat, harri erraldoi bat, haitzulo bat edo jatorria galdua zuen eraikin bat «jentilen lana» bihur zitekeen.
Azken jentilaren istorioa
Barandiaranek jasotako kondairetako bat bereziki esanguratsua da: kristautasuna iristearekin batera jentilak desagertzea.
Bertsio desberdinetan, jentilek zeruan ezohiko seinale bat ikusten dute edo Kixmiren —Kristoren— jaiotzaren berri jasotzen dute, eta beren mundua amaitzen ari dela ulertzen dute.
Bertsio batzuetan amildegi batetik behera botatzen dira edo lur azpian desagertzen dira.
Baina salbuespen bat dago: haietako bat geratzen da aldaketa iragartzeko.
Horrek jentilak erlijio berri bat iristean desagertzen den antzinako munduko herri bihurtzen ditu.
Baina ez dugu hori kronika historikotzat hartu behar. Bi munduren arteko trantsizioa azaltzen duen egitura mitikoa da: antzinako biztanle paganoen mundua eta mundu kristaua.
Laminak: ez ziren besterik gabe "euskal sirenak"
Hemen gaur egungo bertsioek gauzak gehiegi sinplifikatu ohi dituzte.
Barandiaranek jasotako kontakizunetan lamiak/laminak batez ere honako hauekin lotutako emakumezko izaki naturaz gaindikoak dira:
- ibaiak;
- iturriak;
- haitzuloak;
- zubiak;
- garbitokiak;
- leku bakartiak.
Irudi oso ezaguna da lamia orrazten.
Gauez arropa garbitzen ere agertzen dira. Barandiaranek gauez garbitzaile naturaz gaindikoen zarata entzun zutela zioten pertsonen lekukotasunak ere jaso zituen.
Baina badago zailtasun liluragarri bat:
«lamia» ez da beti izaki bera.
Herri-tradizioak izaki desberdinak izen horren pean nahastu zituen: lamia propioki esanda, jentilak, Mari, arbasoak eta beste izaki naturaz gaindiko batzuk.
Horregatik, ez genuke euskal mitologia sistema guztiz ordenatua balitz bezala irudikatu behar:
Mari = gauza bat
Lamia = beste bat
Jentila = beste bat
Barandiaranek aurkitu zuen errealitatea askoz ere nahasiagoa eta aldakorragoa zen.
Sorginak
Hau da, ziurrenik, ondoren gehien desitxuratu den zatia.
Sorgina ez da nahitaez "sorgin gaiztoa" esan nahi duen hitza, gaur egungo zentzuan.
Barandiaranek sorginei buruzko tradizio ugari jaso zituen, baina terminoak naturaz gaindiko izaki eta pertsonaia mota desberdinak har zitzakeen.
Gainera, sorginkeriaren jazarpen historikoak eta herri-sinesmenen interpretazio kristau eta demonologikoak eragin handia izan dute.
Horregatik, kontuz ibili behar da gaur egun egiten diren honelako baieztapenekin:
«Sorginak Mariren apaizak ziren eta akelarreak egiten zituzten.»
Horrek frogatu ezin dugun zerbait egitate historikotzat aurkezten du.
Ikerketa modernoek, gainera, adierazi dute sorginen eta Mariren arteko lotura sistematikoa ez dagoela antzinako tradizio uniforme gisa dokumentatuta, baizik eta batez ere garai moderno eta garaikidean sendotu zela.
Barandiaranek, gainera, sorginei buruzko herri-ziurgabetasuna oso ondo erakusten duten esamoldeak jaso zituen.
Horietako batek honelako zerbait dio:
«Ez da sinetsi behar badirenik; ezta ez direla esatea ere.»
Hori oso interesgarria da, herri-pentsamolde batek ez sinestearen eta sinestearen artean erabat kokatzen ez den jarrera erakusten duelako.
Akerbeltz
Hemen beste pertsonaia ezagun batean sartzen gara.
Akerbeltz, hitzez hitz «aker beltza», sorginekin lotutako tradizioetan agertzen da.
Baina gaia «adarreko deabruaren» irudi modernoa baino askoz konplexuagoa da.
Barandiaranek leku eta jarduera jakin batzuekin lotutako aker beltzaren sinesmena dokumentatu zuen, baita animalia beltzak babes- edo magia-elementu gisa agertzea ere.
Akerbeltz deabru kristauarekin zuzenean identifikatzea problematikoa da: dokumentazio etnografikoak erakusten duen gauzetako bat da antzinako sinesmenak marko kristauaren barruan berrinterpretatu zirela.
Basajaun: basoaren "jauna"
Beste pertsonaia oso garrantzitsu bat.
Basajaun hitzak, gutxi gorabehera, «basoaren jauna» esan nahi du.
Barandiaranek jasotako kontakizunetan honela agertzen da:
- erraldoia;
- iletsua;
- aparteko indarra duena;
- baso eta mendiekin lotua;
- gizakiek oraindik ezagutzen ez dituzten ezagutzak dituena.
Eta hemen motibo oso polita agertzen da:
Basajaunek gizakiek baino lehenago ezagutzen ditu zenbait teknika.
Istorio batzuetan nekazaritza, sega, burdingintza edo beste trebetasun batzuk ezagutzen ditu.
Kontakizun batzuetan gizakiek haren ezagutza bereganatzea lortzen dute.
Hau da, Basajaun ez da soilik «basoko munstroa»: gizakiak baino lehenagoko ezagutzak dituen lehen mailako izakiaren figura ere bada.
Tartalo
Eta hemen pertsonaia askoz ilunago bat aurkitzen dugu.
Tartalo begi bakarreko erraldoi antropofagoa da.
Haitzuloetan bizi da eta pertsonak harrapatzen ditu.
Barandiaranek jasotako kontakizunetan haitzuloetan sartzen diren pertsonek haren lurraldetik ihes egiteko beren adimena erabili behar dute.
Agerikoa da Odiseako Polifemoren antzekotasuna, eta horregatik Barandiaranek eta beste ikertzaile batzuek kontakizun hauek mitologia konparatuaren ikuspegitik aztertu zituzten.
Interesgarria da Barandiaranek ez zuela zertan esan «euskaldunek Homerori kopiatu ziotenik». Haren lana euskal bertsioak dokumentatzea eta kontakizunetako motiboen arteko harremanak aztertzea zen.
Herensuge
Beste izaki aparta Herensuge da, sugea edo herensugea.
Lurpeko munduarekin, haitzuloekin eta mendiekin lotutako izakia da, eta zenbait kontakizunetan munstro baten tamaina hartzen du.
Tradizio batzuetan heroiei edo santuei aurre egiten agertzen da.
Ezagunenetako bat San Migel eta Aralarko herensugearen zikloa da, non kristau elementuak aurreko iruditeriarekin nahasten diren.
Barandiaran Fundazioak berak adierazten duenez, kontakizun tradizionalek paganismoaren eta kristautasunaren arteko nahasketa ugari dituzte.
Eta hemen dago Barandiaranen benetan interesgarria dena
Uste dut hau dela bera ulertzeko gakoa.
Barandiaran ez zen saiatzen izaki horiek fisikoki existitu zirela frogatzen.
Beste galdera bat egiten zuen:
Zer esaten digute istorio hauek euskal tradiziozko jendeak mundua ulertzeko zuen moduaz?
Eta hor agertzen da egitura oso interesgarri bat.
Paisaia bizirik zegoen
Mendi bat ez zen mendi hutsa.
Mariren etxea izan zitekeen.
Haitzulo bat lurpeko mundurako sarrera izan zitekeen.
Ibai batean laminak bizi zitezkeen.
Trikuharri bat jentilen lana izan zitekeen.
Baso bat Basajaunena izan zitekeen.
Ekaitz bat naturaz gaindiko indarrekin lotuta egon zitekeen.
Eta gauak, zenbait animaliek, suak, iturriek, zuhaitzek edo leku jakin batzuek dimentsio sakratua izan zezaketen.
Barandiaranek hori guztia elkarrizketatutako pertsonengan oraindik bizirik aurkitu zuen. Haren biografiak gogorarazten du nola, Ataunen gaztea zela, lamia, sorgin, Tartalo eta Basajauni buruzko istorioak entzuten zituen, sinesmen horiek kristau-praktika eta tradizioekin batera bizi ziren bitartean.
Interesgarriena
Alde handia dago «Barandiaranen araberako euskal mitologiaren» eta gaur egun liburu, jai, webgune eta berreraikuntzetan aurkitzen dugun euskal mitologiaren bertsioaren artean.
Bertsio modernoak panteoi baten antzeko zerbait eraikitzeko joera du:
Mari → Sugaar → Basajaun → Laminak → Jentilak → Tartalo → Sorginak...
Baina Barandiaran irakurtzen duzunean, askoz ere mundu lokalagoa, ahozkoagoa eta kontraesankorragoa aurkitzen duzu.
Herri batean figura bat lamia izan daiteke; beste batean, sorgina; beste batean, jentila. Pertsonaia berak itxura eta funtzioa alda ditzake. Eta kristau-tradizioak etengabe nahasten dira aurreko tradizioekin.
Eta Barandiarani eta haren material etnografikoei jarraitzen badiegu, «panteoi» baten ordez paisaia naturaz gaindikoa berreraiki dezakegu: lurra, haitzuloak, mendiak, basoa, ura, zerua eta etxea indar ezberdinek bizi edo zeharkatzen dituzte.
Izan ere, Barandiaranek zuzendu zuen Eusko-Folklore bilduman honelako atalak agertzen dira: Lurra, lurpeko mundua, haitzuloak, mendiak eta basoak, jeinuak eta erraldoiak, jentilak eta mairuak, agertuak, kondenatuak eta deabruak, eta sorginak-jeinuak.
🌍 Naturaz gaindiko mapa
Goian: zerua
Barandiaran irakurtzean gehien harritzen duen gauzetako bat da Eguzkia eta Ilargia ez direla paisaia mitikoko apaingarri hutsak.
Ilargia agurtzen den izaki gisa ere agertzen da:
Illargi amandrea — «Ilargi ama».
Barandiaranek gogorarazten du txikia zenean Ataungo jendeak irudikapen horiek eguneroko bizitzaren parte zituela.
Eta Eguzkiak are garrantzi handiagoa du.
Bere ikerketa berantiarretako batean, Barandiaranek euskal tradiziozko Eguzkiaren zenbait ikusmolde zeruko begiaren ideiarekin lotu zituen, eta eguzkia atera eta sartzean egiten ziren antzinako agur-praktikak ere aztertu zituen. Garrantzitsua da ohartaraztea hemen Barandiaranen interpretazio historiko konparatibo batean sartzen garela, eta ez dela euskal historiaurreari buruz frogatutako zerbait.
Zerua ere Mariren lurraldea da
Hemen «goian» eta «behean» ditugun ideia modernoak apurtzen hasten dira.
Mari batez ere mendiarekin eta lurrarekin lotuta dago, baina zeruan ere ager daiteke.
Ekaitzak, hodeiak, sua, haizea eta beste fenomeno atmosferiko batzuk harekin lotuta egon daitezke.
Eta orduan Sugaar agertzen da, zenbait tokitan Maju ere deitua.
Azkoitian jasotako sinesmen baten arabera, Mari eta Sugaar elkartzen direnean ekaitza sortzen da.
Hori oso garrantzitsua da mapa berreraikitzeko:
Mundu naturaz gaindikoa ez dago mundu meteorologikotik bereizita.
Ekaitza ez da besterik gabe «eguraldi txarra».
Gertaera naturaz gaindiko baten agerpen ikusgarria izan daiteke.
Mari: sistemaren erdigunea
Barandiaranen maparen erdian figura bat jarri beharko banu, Mari izango litzateke.
Baina ez nuke «zeruan» jarriko.
Mendiaren barrualdean jarriko nuke.
Barandiaranek 1928an argitaratu zuen jada «Mari, o el genio de las montañas» izeneko ikerketa.
Haren bizilekuak haitzuloak, leizeak eta mendiak dira.
Eta hemen funtsezko ezaugarri bat agertzen da:
Marik munduaren maila desberdinak zeharka ditzake.
Mendian dago, baina kanpoan ere ager daiteke, zeruan zehar mugitu eta fenomeno atmosferikoak eragin.
Horregatik, Mari unibertso mitikoaren ardatz bertikal moduko bat da.
ZERUA ↑ fenomeno atmosferikoak ↑ MARI ↓ mendia / haitzuloa ↓ Lurraren barrualdea
Sugaar: munduak lotzen dituen sugea
Hemen behar baino arreta gutxiago jasotzen duen figura bat dugu.
Sugaar suge edo gizon gisa ager daiteke eta Mariren zikloarekin lotura estua du.
Zenbait tradiziotan Maju ere deitzen zaio.
Eta bada xehetasun aparteko bat:
bere izaera aldi berean ktonikoa eta atmosferikoa da.
Hau da:
🐍 sugea → haitzuloa/lurra
🔥 sua → zerua/ekaitza
👤 gizona → giza mundua
Kontakizun batzuetan, Marirekin elkartzeak ekaitzak eragiten ditu.
Beraz, ez genuke «Mariren senarra» besterik gabe bezala irudikatu behar; sinplifikazio modernoa litzateke. Dokumentazioak figura askoz anbiguoago eta aldakorragoa erakusten du.
Lurraren azpian: benetako mundu ezkutua
Hemen sartzen gara alderdirik liluragarrienetako batean.
Barandiaranek jasotako tradizio askorentzat, haitzuloa ez da mendian dagoen zulo soil bat.
Sarrera bat da.
Muga bat.
Gure munduaren eta beste baten arteko muga.
Horregatik dira haitzuloak hain garrantzitsuak.
Haietan agertzen dira:
- Mari;
- Sugaar;
- Tartalo;
- Herensuge;
- jentilak;
- altxorrak;
- izaki misteriotsuak;
- izpirituak;
- eta hainbat jeinu.
Eusko-Folklore bildumak berariaz «Lurpeko mundua» eta «Haitzuloak» izeneko atalak eskaintzen ditu.
Tartalo: haitzuloko izaki munstrosoa
Tartalo ezin hobeto kokatzen da maila honetan.
Begi bakarreko erraldoi antropofagoa da.
Barandiaranek gogorarazten du Ataunen inguruko haitzuloetan bizi izan zela esaten zuten.
Eta hemen hobeto uler dezakegu haren funtzioa.
Tartalok giza espaziotik kanpoko munduaren arriskua irudikatzen du.
Baserria mundu ordenatua da.
Haitzuloa ezezaguna da.
Hara sartzeak giza arauek funtzionatzen ez duten lurralde batean sartzea esan nahi du.
Herensuge: suge handia
Oraindik beherago agertzen da Herensuge, suge edo herensuge handia.
Bereziki interesgarria da Sugaarekin funtsezko elementu bat partekatzen duelako:
sugea.
Horrek, pertsonaia bakoitza banaka aztertzean galtzen den zerbait ikusteko aukera ematen digu:
Euskal iruditeria tradizionalean, sugeak behin eta berriz agertzen dira lurpeko munduarekin eta naturaz gaindiko indar jakin batzuekin lotuta.
Horrek ez du esan nahi izaki horiek guztiak gauza bera direnik.
Esan nahi du motibo sinboliko batzuk behin eta berriro agertzen direla.
Mendiak eta basoak
Orain atera gaitezen haitzuloetatik.
Mendia ere ez dago hutsik.
Hemen agertzen da Basajaun, hitzez hitz «basoaren jauna».
Barandiaranek Atauni buruzko oroitzapenetan Basajaun basoetan bizi den izaki gisa aipatzen du.
Baina Basajaun ez da nahitaez munstroa.
Interesgarriagoa da honela ikustea:
gizakiek izan ditzaketenak baino ezagutza gehiago dituen lurralde basati baten jabe edo jauna.
Kontakizun ugaritan nekazaritza-teknikekin, metalurgiarekin eta beste ezagutza batzuekin lotuta agertzen da.
Horrek kontraste hau dakarkigu:
Giza munduaBasajaunen munduabaserriabasoagiza nekazaritzalehen mailako ezagutzagizarteanaturalurralde ezagunalurralde basatia
Jentilak: aurreko munduko biztanleak
Eta haien ondoan jentilak daude.
Hemen mapa denborazkoa ere bihurtzen da, espaziozkoa izateaz gain.
Jentilek ez dituzte soilik «mendi batean bizi diren izakiak» irudikatzen.
Aurreko mundu bat irudikatzen dute.
Kristautu aurreko garaiko biztanleak dira.
Horregatik lotzen dira:
- trikuharriekin;
- harri handiekin;
- mendiekin;
- antzinako eraikuntzekin;
- aparteko indarrarekin;
- ezagutza eta teknikekin.
Barandiaranen biografiak kontatzen du nola Ataungo kondaira batek Jentillarri lotzen zuen azken jentilen desagerpenarekin, Kixmi, hau da, Kristo, iritsi zenean.
Beraz, jentilek bi dimentsio dituzte:
espazioa: mendia/harria
denbora: antzinako mundua → mundu kristaua
Ura: beste mundu bat
Orain menditik behera goaz:
ibaiak, iturriak, putzuak eta iturburuak.
Hemen aurkitzen ditugu laminak.
Eta horrek haien irudiari buruz dugun ikuspegia nahiko aldatzen du.
Ez dira besterik gabe «euskal sirenak».
Ur-leku jakinekin, iturriekin, ibaiekin, zubiekin eta haitzuloekin lotutako izakiak dira.
Barandiaranen oroitzapenetan, esaterako, zubi baten azpian bizi ziren lamiei eta ilargi beteko gauetan han arropa garbitzen zuten sorginei buruz hitz egiten zen.
Beraz:
MENDIA
│
HAITZULOA
│
LURPEKO URA
↓
IBAIA / ITURRIA
↓
LAMINAK
Urak giza munduaren eta naturaz gaindiko munduaren arteko beste atalase bat osatzen du.
Etxea: giza unibertso txikia
Eta askotan ahazten den zerbaitetara iristen gara.
Barandiaranen mundu naturaz gaindikoa ez da mendietan amaitzen.
Baserrira ere sartzen da.
Etxeak bere babes-indarrak ditu:
🔥 etxeko sua
🌿 babes-adarrak
🌸 eguzki-lorea
👻 izpirituak
🧙 sorginak
Etxeko suak izaera babesle eta sakratua izan zezakeen; Barandiaranek berariaz aztertu zituen suari egindako eskaintzak eta haren babes-ahalmenak.
Eta Ataunen eguzki-lorea erabiltzen zen atean, etxea sorginetatik babesteko.
Beraz, baserria kanpoko mundu naturaz gaindikoaren aurkako gotorleku moduko bat da.
Sorginak: giza mundua eta naturaz gaindikoa nahasten diren lekua
Hemen gauzak zaildu egiten dira.
Sorginak ez baitaude nahitaez giza mundutik «kanpo».
Komunitateko emakumeak izan daitezke, eta haiei naturaz gaindiko ahalmenak egozten zaizkie.
Horregatik, sorginek muga-eremua betetzen dute:
NATURAZ GAINDIKOA
│
SORGINAK
│
GIZAKIAK
Eta horrek azaltzen du zergatik lotu daitezkeen haiei buruzko istorioak etxeekin, bideekin, iturriekin, gauarekin, bilerarekin eta eguneroko gertakariekin.
Baina dimentsio bat falta da: denbora
Eta hau da, agian, Barandiaranengandik atera dezakegun ekarpen kontzeptualik handiena:
ez dago soilik goiko eta beheko mundurik. Badago lehenagoko eta ondorengo mundu bat ere.
ANTZINAKO MUNDUA
│
JENTILAK / JEINUAK
│
KIXMI / KRISTO
↓
MUNDU KRISTAUA
Antzinako izakiak ez dira erabat desagertzen.
Eraldatu egiten dira.
Batzuk deabru bihurtzen dira.
Beste batzuk kondaira bihurtzen dira.
Beste batzuek mendi, haitzulo edo iturri jakinetako jeinu gisa jarraitzen dute.
Eta beste batzuk kristau-praktiketan integratzen dira.
Barandiaranek Ataunen bertan bizi izandako esperientziak erakusten du, hain zuzen, nola Mari, laminak, Tartalo, Basajaun eta sorginei buruzko sinesmenak kristau-praktika eta tradizioekin batera bizi ziren.
Eta badago ideia sakonago bat
Barandiaranen mapa berreraikitzen badugu, Mari ez dago besterik gabe "goian", jainkoen hierarkia batean.
Sistemak sare baten antzera funtzionatzen du:
Lurra → mendia → haitzuloa → ura → zerua → etxea → gizakia.
Eta izaki naturaz gaindikoek espazio horiek lotzen dituzte.
Marik lurra eta zerua lotzen ditu.
Sugaarek haitzuloa, sugea eta ekaitza lotzen ditu.
Laminek ura eta mundu naturaz gaindikoa lotzen dituzte.
Jentilek paisaia eta iragana lotzen dituzte.
Basajaunek basoa eta ezagutza lotzen dituzte.
Sorginek komunitatea eta naturaz gaindikoa lotzen dituzte.
Eta etxeko suak gizakia babes-dimentsio batekin lotzen du.
Horregatik, Barandiaranen unibertsoari paisaia sakratua deituko nioke, jainkoen panteoi baten mitologia baino gehiago.
Eta hori bat dator Barandiaranen Eusko-Folklore bilduma handia pertsonaien arabera ez ezik, lekuen arabera ere antolatuta egotearekin: lurra, lurpeko mundua, haitzuloak, mendiak, basoak eta abar.
Añadir comentario
Comentarios